VOC-schepen doken over ter wereld tot in de kleinste uithoeken op. De Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) bouwde een uitgebreid netwerk van handelsposten (factories) en hoofdkwartieren op, voornamelijk in Azië, met als centraal administratief en militair hoofdkwartier Batavia of het huidige Jakarta op Java. Maar voeren er ooit VOC-schepen de Westerschelde op naar Antwerpen?
In de bloeiperiode van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC), ruwweg tussen 1600 en 1795, zijn er nagenoeg geen VOC-schepen rechtstreeks van Azië naar Antwerpen gevaren.
Dit kwam door de volgende historische omstandigheden:
- Sluiting van de Schelde: Na de Val van Antwerpen (1585) en tijdens de Tachtigjarige Oorlog sloten de opstandige Noordelijke Nederlanden de rivier de Schelde af voor alle scheepvaart van en naar de Zuidelijke Nederlanden (Antwerpen).
- Blokkade en tollen: Vanaf de Vrede van Münster (1648) tot aan de Franse tijd (eind 18e eeuw) bleef de Schelde op slot. Hoewel handel in theorie mogelijk bleef, was de blokkade economisch zo verstikkend en waren de tollen zo hoog, dat grootschalige directe import door VOC-schepen in Antwerpen onmogelijk was.
- Middelburg als Zeeuwse haven: De ‘Kamer Zeeland’ van de VOC was gevestigd in Middelburg, niet in Antwerpen. Schepen van de VOC-kamer Zeeland voeren naar Middelburg/Vlissingen, niet de Schelde op naar Antwerpen.
- Haven van Antwerpen: Antwerpen verloor zijn positie als internationaal handelscentrum door de blokkade, waardoor het geen directe VOC-bestemming was.
Pas aan het einde van de 18e eeuw, onder Frans en later Nederlands bewind, werd de Schelde weer vrijgemaakt voor doorvaart maar moest er wel tol betaald worden aan de Nederlanders.
Schelde vrij
Het verdrag dat de Schelde “vrij” maakte, bekend als het Tractaat tot afkoop van de Scheldetol, werd gesloten op 12 mei 1863 tussen Nederland en België. Met dit verdrag deed Nederland voor eeuwig afstand van het recht om tol te heffen op de scheepvaart op de Schelde, wat een cruciale impuls gaf aan de ontwikkeling van de haven van Antwerpen.
Belangrijke aspecten van de ‘Schelde Vrij’-regeling:
- Achtergrond: Na de Belgische afscheiding in 1830 bleef Nederland tol heffen op de Westerschelde (gebaseerd op het Scheidingsverdrag van 1839). Dit belemmerde de Antwerpse haven enorm.
- De Afkoop: In 1863 betaalde België, mede door onderhandelingen van diplomaat Auguste Lambermont, een afkoopsom van ongeveer 17,1 miljoen gulden (ca. 36 miljoen Belgische frank) aan Nederland om de tol af te schaffen.
- Internationaal karakter: Het verdrag werd niet alleen met Nederland gesloten, maar ook met 27 andere staten die belang hadden bij een vrije doorvaart.
- Gevolg: De Schelde werd vrij verklaard voor schepen van alle naties (met uitzondering van oorlogsschepen). Dit leidde tot een enorme bloeiperiode voor de haven van Antwerpen.
De afschaffing wordt gezien als een historisch moment en wordt herdacht met onder andere het ‘Schelde Vrij’-monument op de Marnixplaats in Antwerpen, onder Antwerpenaren beter bekent als de uitvinder van de fourchette.
